Trẻ chỉ nói khi có nhu cầu có bình thường không?

Chào bạn, mình thấy câu hỏi của bạn khá hay vì trẻ chỉ nói khi muốn xin đồ hoặc cần người lớn giúp đỡ nhưng ít chủ động giao tiếp là tình huống khá thường gặp ở trẻ có khó khăn về ngôn ngữ. Tuy nhiên, điều quan trọng không chỉ là trẻ nói được bao nhiêu từ mà còn là trẻ sử dụng ngôn ngữ để giao tiếp với người khác như thế nào. Đánh giá ngôn ngữ thường xem cả khả năng yêu cầu, chia sẻ, chào hỏi, bình luận, bắt chuyện và tương tác qua lại.

Nếu trẻ chỉ sử dụng lời nói để đạt được điều mình muốn, chẳng hạn “mẹ lấy”, “cho con”, “uống nước”, nhưng hiếm khi gọi người khác để chia sẻ niềm vui, kể điều mình nhìn thấy hoặc chủ động tham gia trò chuyện, cha mẹ nên quan sát thêm khả năng giao tiếp xã hội. Đặc biệt, nếu trẻ đồng thời ít giao tiếp bằng mắt, ít chỉ tay để chia sẻ, ít bắt chước, ít đáp lại khi được gọi tên hoặc thường thích chơi một mình, gia đình nên cho trẻ được đánh giá phát triển thay vì chỉ xem đây là chậm nói đơn thuần.

Cha mẹ làm gì để trẻ chủ động giao tiếp hơn?

1. Tạo cơ hội để trẻ cần giao tiếp.
Không nên đáp ứng mọi nhu cầu của trẻ ngay lập tức. Ví dụ, thay vì tự lấy món đồ trẻ muốn, cha mẹ có thể đặt món đồ trong tầm nhìn nhưng ngoài tầm với, chờ trẻ nhìn, chỉ tay, phát âm hoặc nói để yêu cầu rồi mới hỗ trợ. Mục tiêu là tạo cơ hội cho trẻ chủ động khởi xướng giao tiếp, nhưng không nên cố tình làm trẻ khó chịu hoặc bắt trẻ phải nói hoàn chỉnh mới được đáp ứng.

2. Bắt đầu từ điều trẻ đang thích.
Nếu trẻ thích ô tô, bóng, xếp hình hay sách tranh, cha mẹ hãy tham gia vào hoạt động đó và nói những câu ngắn, dễ hiểu như “xe chạy”, “bóng đâu?”, “mở ra”, “con muốn nữa?”. Khi trẻ có bất kỳ nỗ lực giao tiếp nào, hãy phản hồi ngay. Việc đáp lại các nỗ lực giao tiếp và mở rộng từ hoặc hành động của trẻ là một trong những cách được khuyến nghị để hỗ trợ phát triển ngôn ngữ.

3. Cho trẻ thời gian chờ để chủ động.
Sau khi nói hoặc đưa ra một cơ hội giao tiếp, cha mẹ nên chờ vài giây thay vì liên tục hỏi hoặc nói thay con. Trẻ có thể cần thời gian để nhìn, chỉ tay, phát âm hoặc tìm từ. Cha mẹ có thể bắt đầu bằng cử chỉ, âm thanh hoặc một từ đơn giản rồi dần mở rộng thành cụm từ và câu phù hợp với khả năng của trẻ.

Khi nào nên đưa trẻ đi đánh giá?

Nếu trẻ chỉ giao tiếp khi có nhu cầu, rất ít chủ động tương tác và khả năng giao tiếp xã hội còn hạn chế, cha mẹ nên chủ động đánh giá, đặc biệt khi những biểu hiện này kéo dài hoặc đi kèm chậm nói. Đánh giá chuyên môn có thể xem xét khả năng nghe, ngôn ngữ hiểu – diễn đạt, cử chỉ, giao tiếp xã hội, chơi và các lĩnh vực phát triển khác.

Tại Trung tâm Trẻ Tự Kỷ EMH, cha mẹ có thể trao đổi với chuyên viên về cách trẻ đang giao tiếp và những khó khăn cụ thể để được định hướng đánh giá, hỗ trợ phù hợp. Gia đình có thể liên hệ EMH qua số 097 722 59 57 hoặc email trungtamemheducation@gmail.com.

Điều cha mẹ hướng tới không chỉ là giúp trẻ “nói được nhiều hơn”, mà quan trọng hơn là giúp trẻ biết dùng lời nói, ánh mắt, cử chỉ và hành động để chủ động kết nối, chia sẻ và tương tác với mọi người. Khi gia đình thường xuyên tạo cơ hội giao tiếp trong những hoạt động quen thuộc như ăn uống, tắm rửa, chơi và đọc sách, trẻ sẽ có thêm nhiều tình huống tự nhiên để thực hành kỹ năng này.