Nói chuyện với trẻ chậm nói như thế nào?

Chào bạn, mình thấy câu hỏi của bạn khá hay vì cách cha mẹ giao tiếp hằng ngày có ảnh hưởng rất lớn đến cơ hội trẻ thực hành ngôn ngữ. Với trẻ chậm nói, việc nói thật nhiều với con chưa chắc đã hiệu quả nếu người lớn chủ yếu hỏi liên tục hoặc yêu cầu trẻ lặp lại. Quan trọng hơn là tạo ra những tương tác hai chiều, trong đó trẻ có cơ hội nhìn, nghe, bắt chước, lựa chọn, đáp lại và chủ động giao tiếp. ASHA khuyến nghị các chiến lược như phản hồi trực tiếp với nỗ lực giao tiếp của trẻ, bắt chước, mở rộng lời nói và cho trẻ đủ thời gian để khởi xướng hoặc đáp lại.

1. Nói ngắn gọn, đúng với khả năng của trẻ

Cha mẹ không cần sử dụng những câu quá dài. Hãy lựa chọn từ hoặc câu ngắn, rõ ràng và gắn với hoạt động mà trẻ đang quan tâm. Ví dụ khi trẻ chơi ô tô, thay vì nói “Con có muốn chơi chiếc ô tô màu đỏ đang ở trên bàn không?”, cha mẹ có thể nói: “Xe chạy”, “Xe đỏ”, “Xe đi nào”.

Khi trẻ đã hiểu và sử dụng được từ đơn, cha mẹ có thể từ từ mở rộng thành cụm từ hoặc câu dài hơn. Cách này giúp trẻ nghe được mẫu ngôn ngữ vừa sức thay vì phải ghi nhớ một câu quá dài.

2. Đi theo sở thích của trẻ thay vì liên tục yêu cầu trẻ nói

Một nguyên tắc quan trọng là “theo trẻ”. Nếu trẻ đang thích xếp hình, cha mẹ hãy ngồi xuống chơi cùng và mô tả những gì trẻ đang làm: “Xếp lên”, “Cao quá”, “Rơi rồi!”. Nếu trẻ thích bong bóng, có thể tạo tình huống để trẻ chủ động yêu cầu: “Bong bóng”, “Thổi nữa”, “Mở nào”.

ASHA khuyến nghị các chiến lược dựa trên sự đáp ứng và tương tác theo hướng trẻ làm trung tâm, chẳng hạn người lớn mô tả hành động của mình, mô tả hành động của trẻ, bắt chước và mở rộng lời nói của trẻ.

3. Không bắt trẻ lặp lại quá nhiều

Một lỗi cha mẹ thường gặp là liên tục hỏi: “Con nói đi”, “Nói mẹ”, “Con nói cái gì?”, “Nói lại nào”. Khi bị yêu cầu quá nhiều, trẻ có thể cảm thấy áp lực và giảm hứng thú giao tiếp.

Thay vì bắt trẻ lặp lại, cha mẹ hãy làm mẫu và tạo cơ hội để trẻ tự phản hồi. Ví dụ trẻ đưa cốc nước cho mẹ, mẹ có thể nói “Nước”, sau đó chờ trẻ nhìn, phát âm hoặc dùng cử chỉ. Khi trẻ có bất kỳ nỗ lực giao tiếp nào, hãy đáp lại ngay. Không nhất thiết trẻ phải phát âm hoàn chỉnh mới được xem là giao tiếp.

4. Tạo khoảng dừng để trẻ có cơ hội chủ động

Sau khi đặt câu hỏi hoặc tạo một tình huống giao tiếp, cha mẹ nên chờ một chút thay vì lập tức nói thay con hoặc đưa đồ vật cho con. Trẻ có thể cần thêm thời gian để xử lý lời nói và tìm cách phản hồi.

Ví dụ, khi trẻ muốn uống nước, cha mẹ có thể cầm cốc nước, nhìn trẻ và chờ. Nếu trẻ nhìn, chỉ tay, phát âm hoặc nói “nước”, hãy lập tức đáp lại: “À, con muốn uống nước. Nước đây!”. Cách này giúp trẻ hiểu rằng giao tiếp của mình có tác dụng.

5. Khuyến khích cả lời nói và giao tiếp không lời

Giao tiếp không chỉ là nói. Ánh mắt, cử chỉ, chỉ tay, nét mặt, âm thanh và hành động đều có thể là những bước quan trọng trước khi trẻ sử dụng lời nói thành thạo. Cha mẹ có thể vừa nói vừa dùng cử chỉ minh họa, chẳng hạn vẫy tay khi nói “bye bye”, chỉ vào đồ vật khi gọi tên hoặc đưa tay ra khi nói “đưa mẹ”.

CDC cũng xem việc trẻ sử dụng nhiều cử chỉ khác nhau, hiểu yêu cầu và sử dụng các cụm từ đơn giản là những mốc giao tiếp quan trọng ở khoảng 2 tuổi.

6. Tận dụng những hoạt động hằng ngày để dạy ngôn ngữ

Cha mẹ không cần biến cả ngày thành “giờ học”. Hãy tận dụng ăn uống, tắm, mặc quần áo, đi chơi, đọc sách, dọn đồ chơi để tạo cơ hội giao tiếp.

Ví dụ khi ăn: “Cơm”, “Ăn nào”, “Thêm nữa?”. Khi tắm: “Nước”, “Rửa tay”, “Rửa chân”. Khi đọc sách: “Con mèo đâu?”, “Mèo kêu meo meo”. Những tương tác ngắn nhưng lặp lại thường xuyên giúp trẻ được tiếp xúc với ngôn ngữ trong đúng ngữ cảnh.

Cha mẹ cần lưu ý điều gì?

Mục tiêu không chỉ là giúp trẻ nói được nhiều từ hơn, mà còn giúp trẻ biết chủ động giao tiếp, chia sẻ, yêu cầu, trả lời và tương tác qua lại với người khác. Nếu trẻ ít phản hồi, ít giao tiếp bằng mắt, ít bắt chước, ít chỉ tay hoặc khó tương tác dù gia đình đã tạo nhiều cơ hội, cha mẹ nên cho trẻ được đánh giá toàn diện. Đánh giá ngôn ngữ cũng nên xem xét khả năng hiểu, cử chỉ, chơi và giao tiếp xã hội; đồng thời kiểm tra thính lực khi cần thiết.

Tại Trung tâm Trẻ Tự Kỷ EMH, cha mẹ có thể trao đổi với chuyên viên về khả năng ngôn ngữ, giao tiếp và tương tác của con để được định hướng đánh giá và hỗ trợ phù hợp. Gia đình có thể liên hệ EMH qua số 097 722 59 57 hoặc email trungtamemheducation@gmail.com.

Hãy nhớ: nói ít không có nghĩa là cha mẹ phải nói nhiều hơn với trẻ, mà là cần nói đúng cách, đúng lúc và tạo nhiều cơ hội để trẻ được tham gia vào cuộc giao tiếp. Khi mỗi hoạt động hằng ngày đều trở thành một cơ hội tương tác tự nhiên, trẻ sẽ có thêm nhiều cơ hội để học và sử dụng ngôn ngữ.